3-A |
NUEREBE RUEVTIEAALTERE: 570–1050
GAERTENEN EATNEME
Nöörjen båantagaertene sov aalkovem utni almetjevaanterdimmietïjjen jïh merovingertïjjen gaskem – ovrehte jaepien 550. Daan boelhken eatnemem eekide juekieji, jïh giedtieh jïh raastemïerhkh gaajhkesidie vååjnedehtin mij lij mov jïh dov.
Vijkingetïjjen minngemes bieliem ruevtieaaltaristie baajnehti, jïh giehtjedimmie mearosne faamoem vedti. Spaajhte skïhpi gaavhtan gåaradi ierielimmesne båetedh jïh varke bååstede feeredh. Jeenjesh jallese vöölkin reetsedh jïh orre laantem ritnedh.
3-B |
DAAN BIEJJIEN EATNEME
Eatneme buertesne vuesehte guktie dagke vååjni nuerebe ruevtieaalteren – ij reaktoe vuesiehtimmie. Mearoen bijjieskierie lea ryöknedimmiej mietie NGU:ste.
3-C |
GÆVNJAN GAERIE IRLAANTESTE
Vijkingetïjje låevtieminie aalka Lindisfarne klosterisnie 793. Reetsemefeelemi tjïrrh gellie daeverh dejstie britiske såålijste jïh frankiske rïjhkeste Nöörjese böötin. Jeenjesh dejstie ånnetji ånnetji kroeptehåajji sïjse. haajpanin fååmehke almetji mietie daennie laantesne.
Gujnekroeptesne sijjesne Skei Sparbusne aktem tjaebpies gævnjan gaeriem jïh aavsoem Irlaanteste gaavneme. Kroeptem dateereme jaepide 775-800. Dagke lij vijkingeraajroe jallese aaj åvtelen Lindisfarnem låevtieji? Jallh daah daeverh diekie båateme raeffies åesiestimmien tjïrrh?
Akte jeatjah tjïelkestimmie lea gujne kroeptesne lij Irlaanteste. Dagke provresinie diekie meatan vaaltasovvi, jïh værjoeh jïh daeverh meatan utni gåeteste.
Gævnjan gaerie bråånseste Irlaanteste, gååvnesovveme sijjesne Skei
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Ole Bjørn Pedersen
3-D |
Gelline ræjhkoes gujnekroeptine nuerebe ruevtieaaltaristie, joekoen mearoegaedtien mietie Trööndelagen luvhtie jïh noerhtese, lea plaatah faalamåareste gaavneme veele naajemigujmie, jïh vuessine dennie aktene bielesne.
Gellie arkeologh vienhtieh daah plaatah strovhkesjimmiepreejrine åtnasovvin, aktine seajkoeh, dagke baahkes gierkine jallh moererulline, juktie tjaebpies tekstijlh seajkodh. Jeatjebh badth vienhtieh plaatah leah beapmoegaerine jallh gåassoehtimmiedealojne åtnasovveme, jïh straanjes jïh tsiehkieh lin gïejh nejpien mietie. Saaht guktie, daate lij daeverh mah jeenjemasth nyjsenæjjijste bijjieklaasseste åtnasovvin.
Faalamåaraplaata lea gååvnesovveme ræjhkoes gujnekroeptesne sijjesne Skei Sparbusne. Plaatan leah naajemh jïh tjaalehtjimmie mah maehtieh kreekemöönsterinie vååjnedh.
Faalamåaraplaata gujnekroepteste sijjesne Skei
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Ole Bjørn Pedersen
PLAATA FAALAMÅARESTE
3-E |
Don båeries gierkiegærhkoen nuelesne Mæresne, gusnie haalle tjåadtjoeji ruevtieaalteren, lea gellie gaajh smaave relieffh gulleste gaavneme – mejtie gåhtjoeji gulliegobph. Daate smaave, joekoen jissehts gullieplaatah – bielie jallh bieliemubpie kvadraatecentimeetere stoerre. Motijve lij daamtaj akte paarre profijlesne, klaahkine jallh åeksine sotnen gaskesne. Dejtie toelhkestamme goh gujnejupmele Frøy jïh jotungujne Gerd.
Ibie daejrieh mij gulliegobpi funksjovne lij. Dah leah dan smaave jïh smarres guktie geerve sov uvte vuejnedh dah leah maaksoevierhtine jallh værjojne orreme. Doh jeenjemesh leah gååvnesovveme bïlteraejkiej sisnie jïh bïjre åajvasijjien lïhke haallegåetine. Dagke dïsse bïejesovvin gosse haalle bigkesovvi – læhkoen gaavhtan?
Gulliegobph Mæreste
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Åge Hojem
SMAAVE TJEAHPOEVIERHKIEH GULLESTE
3-F |
Eevre gierkieaalteren raejeste almetjh leah guhkiesgåetine orreme. Bråånseaalteren raejeste guhkiesgåetieh böötin dej golme skïhpigujmie – amma rehpie bæjjese steeresovvi göökte raajrojste bïltigujmie mejtie lij kroehkeme deavan sïjse. Vïedtjh lin leahta siegkies lastemoerijste mejtie lij gaptjeme leejrine. Mænngan fealloevïedtjh böötin. Fievsie lij dennie aktene bielesne, daamtaj loksese juktie suajam vedtedh dehtie galme luvliebïegkeste daelvege.
Nuerebe ruevtieaalteren gaertenegåetieh jorkesin. Åejviegåetie årromegåetine jïh gaavnedimmiesijjine almetjidie sjïdti, mearan kreekh olkese juhtin jïh jïjtsh gåetieh åadtjoejin. Gaertenesjaljoen bïjre aaj jienebh unnebe gåetieh bigkesovvin ovmessie funksjovnigujmie - goh gåetie aernine jïh buvrie. Gaskeaalteren eelkin laavkedh sijjeste dam båeries guhkiesgåetieaerpievuekiem nuhtjedh.
Rekonstruksjovne guhkiesgåeteste vijkingetïjjeste jïh laavkeme gåetie gaskeaaltaristie Stiklestadesne
Guvvie: Museene Arven/SNK
GÅETIE GAAJHKESE
3-G |
Jåartaburrie jïh gåetiekreekh utnedh leah naakede mejnie mijjieh almetjh leah gïehtelamme gellie tåvsene jaepieh. Men easkah nuerebe ruevtieaalteren mijjieh maehtebe aelkedh «gaertenen» bïjre soptsestidh guktie dam damtebe daan biejjien. Maam dejnie meala? Uvtemes eatneme juakasovvi ektievoetide mejtie naakenh eekin.
Stoerre gaertenh lin dæjpeles sijjine, joekoen våajnoes håajjigujmie – kroeptehåajjh mah maadtoeladtji eekereaktam gaertienasse vuesiehtin. Jienebh dejstie gaertienijstie mah tseegkesovvin don aejkien, annje gååvnesieh, goh Helge, Egge, Trana jïh Mære. Dagkerh sijjine arkeologh maehtieh gïejh gaavnedh mah vuesiehtieh dah lin gaertieninie gïehtelamme vielie jallh vaenebe bijjelen tåvsene jaepieh.
Aaksjoe jïh biehkie snaelteste gaertenehåajjeste sijjesne Tuv
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Ole Bjørn Pedersen
GAERTENEN AALKOE GUKTIE DAM DAMTEBE
3-H |
Vaarjoeh jïh jeatjah tekstijlh dorjesovvin gaertienisnie. Tråare tekstijlide snaeltesne båtnahtalli – ålloste sïrveste, jïh lijne jïh nesle ïentjeste. Snaeltie lij akte heerrehke mij butnemegievlien tjïrrh juhti gierkeste, måareste, tjeramihkeste jallh moereste – mij sjïdti goh låadte. Ålloem, jallh sjædtoefijberem dennie aktene gïetesne steeri jïh snaeltiem mubpine gïetine jårrehti.
Snaeltie lea vætnoedïrreginie orreme mahte daajbaaletje tïjjen raajan, jalhts radtjoesåbpoe vuekieh aaj leah båateme. Nov sån dan åvteste lea aelhkie dam meatan vaeltedh, guktie maahta vytnesjidh saaht gusnie jïh dissie-gåessie.
Biehkie snaelteste provne saedtiegierkeste gååvnesovveme Stodesne
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Kari Dahl