1-A |
BRÅÅNSEAALTERE: 1700–500 mtå.
KROEPTERÅÅJSI EATNEME
Bråånseaalteren mearoen bijjieskierie lij bijjiebisnie. Klijma lij baahkebe, jïh doh söökes råhtoeh mejtie dan hijvenlaakan damtebe daesnie Trööndelagesne, idtjin gååvnesh. Almetjh vijreminie jïh gööleminie gïehtelin, jåartam sjïdtedehtin jïh guhkiesgåetine årroejin gusnie fievsie lij aktene bielesne.
Biejjien lij religijööse ulmie, jïh jalladahki nelnie eatnamisnie kroeptemojhtesh åemiealmetji bijjeli. Spaenjietjaalegh soptsesh vaarjelin båetijen aajkan – almetji dååjrehtimmiej, åssjaldahki jïh rituali bïjre. Daate lij kroepterååjsi, spaenjietjeahpoen jïh årromesijjiej eatneme.
1-B |
DAAN BIEJJIEN EATNEME
Eatneme buertesne vuesehte guktie dagke vååjni bråånseaalteren – ij reaktoe vuesiehtimmie. Mearoen bijjieskierie lea ryöknedimmiej mietie NGU:ste.
1-C |
ORRE IEBNE
Bråånse lij daan boelhken stoerre, orre ïebne. Daate gïjkehts ïebne, mij åtnasovvi værjojne, vaeknine jïh åtnoedaevierinie, lea pleentege kåahparistie jïh ditneste. Ditnie ij leah iemie Nöörjesne, guktie gaajhke bråånse lea sån diekie båateme lotnegeåesiestimmien tjïrrh jallh goh dåaralotnege. Gaavnoej gaavhtan foermijste vååjnoe goh bråånsem daesnie sjalkeme, men seapan ij dorjesovveme daesnie.
Daeverh bråånseste jolle statusem vedtin. Naakenh dagkerh statusedaeverh meatan åadtjoejin kroepten sïjse. Sijjesne Toldnes lea jienebh kroeptevadtesh bråånseste gaavneme, gaskem jeatjah dolke, göökte sviertieh jïh akte onne aaksjoe (celt). Såemies lehkesne aaj bråånsedaeverh gaavneme jeanojne, pluevine jïh tjonnine – seapan sjïelevadtesinie åtnasovveme, jallh vöörhkesovveme dejnie soejkesjinie dejtie vihth veedtjedh mænngan.
Bråånsegaavnoe kroepterååjseste sijjesne Toldnes
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Per E. Fredriksen
1-D |
Sijjesne Sund Inderøyesne aktem ektiekroeptem bråånseaaltaristie gaavneme beetsuvigujmie 20-30 almetjijstie. Almetjh båvvalgin vaeknine metalleste, seapan sviertie, jïh mænngan smeejvesovvin.
Juvleme Sundesne lea eevre jeatjahlaakan goh jeatjah kroeptegaavnoeh bråånseaaltaristie. Ij lij sïejhme dan jeenjesh tjåanghkan bïejesovvin akten krogken sïjse deavesne. Sååjhtoe naakenh lin dejtie låavteme desnie gusnie årroejin, jïh varke juvlelgin? Jallh sjïeline åtnasovvin ritualesne?
Sijjesne Holan Toldnesen lïhke lea göökte bråånsesviertieh kroeptehåajjesne gaavneme. Ij leah naan ektiedimmie daej sviertiej jïh bovvelimmien gaskem Sundesne. Men doh göökte kroeptegaavnoeh joekehtslaakan julmies tïjjen bïjre soptsestieh, gusnie metalle jïh vaeknie lin vihkele – jïh hïejme ij lij iktesth jearsoes sijjie.
Bråånsesviertie gååvnesovveme kroepterååjsesne sijjesne Holan
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet Ole Bjørn Pedersen
Kroehkemistie veahkakroepteste Sundesne
Guvvie: Oddmunn Farbregd
BOVVELIMMIE JÏH EKTIEKROEPTE
1-E |
Almetjh bråånseaaltarisnie leah gellie gïejh laahpeme rituali mietie, jïh tuhtjin vihkele sijjen åemiealmetjh earoehtidh. Dah kroepterååjsh bigkin iemie jalladahki nelnie mah lin joekoen våajnoes eatnamisnie. Don aejkien lij frijje soelmehth klavvan tjïrrh gaskem Børgin jïh Beitstadfjorden, jïh nov lij tjaebpie doh gellie kroepterååjsh laajroen mietie vuejnedh.
Dagke klavva dïhte, mij ojhte tjïelkeste man åvteste dan gellie rååjsh raaktan leah daesnie. Gaavnoe skaaltjoesaedteste muvhtine dejstie kroeptekammerijstie daejrehte mearoe lea symbovlen ulmiem åtneme juvlemeritualesne. Muvhtine rååjsijste gierkiemovrh spiraaline bïejesovveme plïehtje heallijste kroeptekammeri bïjre. Dagkerh gievlieh jïh spiraalh leah aaj spaenjietjaaleginie jïh goh feegreme daevierinie, jïh toelhkestamme goh biejjiesymbovle.
Kroehkemistie kroepterååjseste Frøsethesne
Guvvie: Geir Grønnesby
ÅEMIEALMETJI SOELMEHTH
1-F |
Mijjen regijovnesne ij leah fysiske baatsahtassh gaavneme vïnhtsi mietie bråånseaaltaristie, men gellie spaenjietjaalegh vïnhtsemotijvigujmie. Daejrebe vïnhtsh dåarosne jïh foeresjæmman åtnasovvin. Seapan vïnhtse aaj mïelem utni ritualine jïh symbovline. Spaenjietjeahposne maahta guhkies skïhph vuejnedh mah biejjieh jïh ovmessie mytologeles figuvrh foeresjieh.
Doh aelhkemes vïnhtsh lin dorjesovveme stoehkijste. Jeatjebh lin tjåanghkan gååresovveme sesnijste jallh feallojste. Dah maaje tråmhpoeh minngiegietjiem utnin. Akte minngebe vïnhtsesåarhte lij snjåhtjoeh gåabpegen bielesne, goh kanove. Daate såarhts vïnhtse gohtjesåvva hjortspring-vïnhtse, dan åvteste baatsahtassh dagkeres vïnhtseste lea gååvnesovveme sijjesne Hjortspring Mose Danmarhkesne. Dejtie vïnhtside padladi, idtji sovkh.
Modelle hjortspring-vïnhtseste
Guvvie: Bergens Sjøfartsmuseum
DUVVEGE
1-G |
Gierkie, moere, måara jïh naehkie lin annje sïejhme ïebnh bråånseaalteren. Aelhkie nïrreraejkieaaksjoeh gierkeste åtnasovvin ovmessie darjomesidie. Raejkie nïrrese dorjesovvi viehkine daektiem jårrehtidh, saedtine goh slijhpemehtine.
Aaksjojne meehti moerh tjoehpedh, moerh låadtodh, jïh jåartam gïetedidh sjædtojde jïh seejemasse. Aaksjoem meehti aaj vaeknine jallh statussymbovline nuhtjedh. Naakenh dejstie aaksjojste mah leah gååvnesovveme, dan onne raejkiem nïrrese utnieh guktie eah funksjonelle vååjnh. Dagke lin akte såarhts seremonijeaaksjoeh?
Stïentjeregijovnesne lea jienebh nïrreraejkieaaksjoeh gierkieaaltaristie jïh bråånseaaltaristie gaavneme. Aaksjoeh maehtieh kroeptijste båetedh mah leah slahtjegamme, jallh dah lin tjonni jallh plueviej sïjse bïejesovveme mah mænngan ïentjine sjïdteme.
Gierkieaaksjoe gååvnesovveme sijjesne Søraunet, Stïentjen noerhtelisnie
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet, Per E. Fredriksen
DïRREGH GIERKESTE
1-H |
Bråånseaalteren spaenjietjaalegh vielie jeereldihkie sjïdtin goh lin aarebi orreme. Lij vïnhtsh, gïejh juelkijste jïh gïeth, geometrijen hammoeh jïh joekehts kreekeguvvieh. Sijjesne Tessem Stientjesne lea gaskem jeatjah jienebh almetjefiguvrh gaavneme fallosinie, seejkeme gïeth, stoerre gïeth jïh gaarrode soermh. Mannasinie dejtie naemhtie guvviedi? Mannasinie gïeth dan vihkele?
Gellie stoerre spaenjietjaalegesijjieh Stïentjeregijovnesne gaavneme, men ij naakenh dajvesne gaskem Børgin jïh Toldnes. Men joekoen gellie kroepterååjsh. Dagke daate klavva lij soelmehth ovmessie eatnemi gaskesne – gusnie kroepterååjsh åadtjoejin jïjtjereeredh jïh spaenjietjaalegh idtjin dajvese govlesovvh?
Spaenjietjaalege almetjistie stoerre gïetigujmie Tessemisnie
Guvvie: NTNU Vitenskapsmuseet